W stadzie

w stadziePoczątek naszego gatunku zaczyna się w stadzie istot, które razem przemierzały tereny w poszukiwaniu pokarmu i schronienia na noc. Im bardziej rozwijał się nasz gatunek, tym więcej czynności zaczęło nas łączyć: wspólne polowanie, przygotowanie pokarmu, wspólne czuwanie przy ogniu i przesiadywanie przy nim, wygrzewanie się. Człowiek od zarania swoich dziejów musiał nauczyć się i współpracy i rywalizacji o to, co dla niego najcenniejsze. Współpraca oznaczała nauczenie się bycia razem, ustępowania sobie wzajemnie, poszanowania innych w grupie. Rywalizacja z innymi grupami oznaczała konieczność skonsolidowania naszej własnej grupy, nauczenia się solidarności wobec tego, co zostało uznane za nasze i odcięcia się od tego, co uznane za obce.

Wraz z rozwojem kultury człowiek coraz więcej zyskiwał i coraz więcej przez to mógł stracić. Dlatego tak ważne stało się, aby umiał wypracować mechanizmy obronne. Współpraca i poczucie wspólnotowe zostało zatem wzmocnione. Pojawiły się mity założycielskie, wierzenia i wspólne wartości – potęgujące poczucie jedności grupy, spajające jej działania.

Rozwój idei – wspólnoty, jej jedności, wspólnego pochodzenia, wspólnych przodków, a potem rozwój idei narodu i mitologii z tym związanej, spowodowało, że ludzie zaczęli się utożsamiać z tym, co ogólne, zaczęli budować mocne przynależności i poczucie tożsamości. Spoiwem takich zjawisk jak: wspólnota, klan, ród, naród, ojczyzna stały się idee etnocentryczne – konsolidujące wokół jednego wspólnego zespołu idei i wartości odróżniających bardzo mocno my  od nie-my, my od inni, obcy. Za tym odróżnieniem doszło do mocniejszego wartościowania, jakie można było obserwować w historii dobrzyźli, prawi-nieprawi, cywilizacja-barbarzyństwo, kultura-dzicy. Każda strategia etnocentrycznej konsolidacji niosła za sobą niebezpieczeństwo wykluczenia i deprecjacji tego, co inne.

Etnocentryzm spisał się bardzo dobrze. Na świecie pojawiły się granice, poczucie tożsamości, rozwinęły się też system wartości i różne narracje oraz mity wspierające mniejsze lub większe wspólnoty (narodowe, kulturowe, społeczne, etniczne). Europa zna jednak inny jeszcze porządek kulturowego rozwoju. Zaczął się wraz z rozwojem współczesnej państwowości. A wiec z ewolucją idei państwa legislacji, demokracji i liberalnych wartości, gdzie właśnie prawo, wspólne społeczne cele i działania zaczęły konsolidować ludzi w obywatelską społeczność.

Różnica pomiędzy porządkiem umocowanym na etnocentrycznych ideach a porządkiem mechanizmów państwowych leży w samym fundowaniu prawa: współczesne państwo opiera się na konstytucji i demokratycznie wybranym rządzie, a nie na wierzeniu w supremację narodu i jego wybrańców. To również różnica pomiędzy ojczyną a państwem. Choć pojęcia te czasami uważane są za synonimiczne, takimi nie są. Ich różnicę wyznacza postawa ludzi: za ojczyznę się umiera a za państwo się odpowiada (płacąc podatki, przestrzegając prawa). W pierwszym przypadku jest się synem ojczyzny, dzieckiem broniącym tego, co najważniejsze, w drugim przypadku jest się obywatelem.

We współczesnym świecie pełnym napięć i konfliktów, ale również pełnym wspólnych interesów (ekonomicznych, politycznych i prawnych) ważniejsza jest postawa obywatelska. Umiejętność wypracowania mechanizmów wzajemnych relacji, nawet przy dużych różnicach kulturowych, nawet przy odmiennych narracjach. Zamknięcie się w starym systemie etnocentrycznego myślenia w świecie współczesnym oznacza niebezpieczeństwo: ksenofobicznego myślenia i nietolerancji. I nie chodzi bynajmniej o roztopienie się w tyglu społeczeństw, gdyż to z całą naszą różnorodną tożsamością po prostu nie jest możliwe – raczej chodzi o to, by nauczyć się żyć wobec siebie w coraz bardziej zacieśniającym się świecie.

Na początku istota stadna biegnąca przez sawanny uczyła się żyć wobec nieprzyjaznej rzeczywistości. Pomiędzy tamtym światem a nami rozwinął się cały cykl kulturowych zderzeń i przeobrażeń. Współczesny homo sapiens, sapien przemierza świat, coraz bardziej dla niego otwarty ale i przez to, coraz bardziej wymagający naszej uważności: wobec tego, co nas otacza i wobec drugiego człowieka, nawet gdy jest on zupełnie innym.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s